https://www.statcounter.com/counter/counter.js website statistics

Widgetized Section

Go to Admin » Appearance » Widgets » and move Gabfire Widget: Social into that MastheadOverlay zone

ایران هسته‌ای، پیش و پس از انقلاب ۵۷-قسمت اول


۱۳۹۱/۲/۱ - ۱۰:۳۱

اشتراک گذاری در بالاترین
اشتراک گذاری در خوشمزه
اشتراک گذاری در فیس بوک
اشتراک گذاری در فرندفید
اشتراک گذاری در توییتر
ایمیل کردن این مطلب


علیرضا فیروزی

مذاکرات استانبول درحالی پایان یافت، که تمامی طرفین گفت‌و‌گو، با لبخند رضایت از سالن کنفرانس خارج شدند و برای اولین بار تمامی حاضران در گفت‌و‌گو، در نشست‌های خبریشان بر موثر و کارامد بودن مذاکرات اخیر تاکید کردند.

هرچند بحث و جدل ایران بر سر محل برگزاری این دوره از مذاکرات، تا جایی کشیده شد که ایران پیشنهاد تغییر محل برگزاری نشست از استانبول به بغداد یا پکن را داد.

اما چند روز مانده به برگزاری نشست، سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و سرپرست گروه مذاکره کننده هسته‌ای ایران در کنفرانسی خبری اعلام کرد، ایران قصد دارد با پیشنهادات جدیدی به این مذاکرات وارد شود، ولی ارائه این مذاکرات منوط به این است که اعضای گروه ۱+۵ بدون پیش شرط وارد مذاکرات شوند.

هرچند همچنان از صحبت‌ها و تصمیم گیری‌های انجام شده در این دور نشست اطلاعی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد، پیشنهادات ایران برای گروه ۱+۵ جالب و مناسب بوده است و در مقابل هم اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل، پیشنهادهای جدیدی به ایران طرح کرده‌اند.

در سال ۱۹۷۶ شرکت آلمانی کرافت‌ورک اونیون برنده قرارداد ساخت نیروگاه هسته‌ای در ایران شد و سفارشی برای تحویل چهار مولد بخار به شرکت ایتالیائی آنسالدو داد

اما بحث بر سر مسائل اتمی ایران، بحث جدیدی نیست. این مناقشات از زمان روی کار آمدن دولت نهم و به دلیل سرسختی این دولت برای تعلیق غنی سازی اورانیوم، اوج گرفت و هر از چند گاهی بحث تا آنجا کشیده شد که چندین بار بحث حمله نظامی پیشگیرانه به ایران در محافل گوناگون مطرح شد.

اما برای بررسی برنامه هسته‌ای ایران، نیاز است که به ابتدای شروع فعالیت هسته ایران بازگردیم و از ابتدا، ورود ایران به اعضای سازمان انرژی اتمی را بررسی کنیم.

ایران در سال ۱۳۵۳ با تاسیس سازمان انرژی اتمی و امضای قرارداد ساخت نیروگاه اتمی بوشهر، شکل جدید و جدی  از فعالیت هسته ای را به خود گرفت. پیشینه عضویت ایران در سازمان بین المللی انرژی اتمی به سال ۱۹۵۳ میلادی باز می‌گردد. ایران در سال ۱۹۶۸ به عضویت پیمان منع گسترش صلاح‌های هسته‌ای پیوست و پس از آن، با ایراد لایحه‌ای در مجلس شورای ملی، آن را تصویت مجلس رساند.

از این رو، پرونده هسته‌ای ایران را باید به چند بخش تقسیم کرد، از جمله تلاش‌های ایران برای بهره برداری صلح آمیز و نظامی پیش از انقلاب ۵۷، تلاش‌های ایران برای بازسازی تاسیسات به جا مانده پس از جنگ ایران و عراق، شروع به بومی سازی دانش هسته‌ای و پرونده هسته‌ای ایران در دوران تصدی محمود احمدی‌نژاد.

ایران هسته‌ای، در زمان محمدرضا شاه

در سال ۱۹۶۸، ایران با امضای پیمان منع گسترش صلاح‌های اتمی، به عضویت NPT در آمد. هر چند در آن زمان ایران هنوز سازمان مستقلی به نام سازمان انرژی اتمی نداشت، اما عضو آژانس بین المللی انرژی اتمی بود و از اولین کشورهایی بود که به این پیمان پیوست.

آمریکا در سال ۱۹۶۷، اولین رآکتور تحقیقاتی ۵ مگاواتی آب سبک را به ایران فروخت و شرکت آمریکایی (AMF)، این رآکتور را در دانشگاه تهران نصب و راه‌اندازی کرد. در این راستا، راکتور ۵ مگاواتی دانشگاه تهران در امیرآباد محمدرضا شاه در سال ۱۳۵۳ سازمان انرژی اتمی را به صورت رسمی پایه گذاری کرد توسط آمریکائیان تاسیس گردید.

محمدرضا شاه در سال ۱۳۵۳ سازمان انرژی اتمی را به صورت رسمی پایه گذاری کرد

محمدرضا شاه، پس از تاسیس سازمان انرژی اتمی در سال ۱۳۵۳، به طور جدی به وارد موضوعات هسته‌ای شد. همزمان با تاسیس سازمان انرژی اتمی، قرار داد ساخت نیروگاه اتمی بوشهر در دی ماه ۱۳۵۳ (مطابق با نوامبر ۱۹۷۴) را منعقد کرد. قرار بود نیروگاه اتمی بوشهر، به عنوان اولین نیروگاه اتمی ایران توسط شرکت کرافت ورک یونیو آلمان (Kraftwerk Union AG) ساخته شود.

برنامه ایران در آن سال این بود که در عرض بیست سال، چرخه کامل سوخت را بومی کرده و بیست و سه هزار مگاوات برق را از طریق ۲۲ نیروگاه هسته‌ای تامین نماید.

اما اولین تلاش‌های ایران برای دستیابی به انرژی هسته‌ای پیشینه‌ای بیش از این دارد و به سال ۱۳۳۵ باز می‌گردد. در ۱۴ اسفندماه این سال موافقت نامه‌ای یازده ماده‌ای میان ایالات متحده آمریکا و ایران راجع به استفاده‌های غیرنظامی از انرژی هسته‌ای به امضاء نمایندگان دو دولت رسید. به موازات این موافقت نامه، انستیتو علوم هسته‌ای که تحت نظارت سازمان مرکزی پیمان سنتو بود از بغداد به تهران منتقل شد و دانشگاه تهران، مرکزی را تحت عنوان مرکز اتمی دانشگاه تهران برای آموزش و پژوهش هسته‌ای پایه گذاری نمود. (۱)

در همین راستا آیزنهاور، رئیس جمهور ایالات متحده، به منظور پیشبرد سیاست‌های هسته‌ای خود که با عنوان اتم برای صلح شهرت داشت با فروش یک راکتور کوچک تحقیقاتی به ایران موافقت کرد. بهره برداری از این راکتور ۵ مگاواتی در سال ۱۳۴۶؛ که با ۵۸۴/۵ کیلوگرم سوخت اورانیوم بسیار غنی شده ۹۳ درصد (که تا سال ۱۳۵۷ از طرف آمریکا تأمین می‌گردید) کار می‌کرد سرآغاز فعالیت‌های هسته‌ای ایران به‌شمار می‌آید. (۱)

اما تلاش‌های ایران ایران برای دستیابی به انرژی هسته‌ای به آمریکا محدود نمی‌شد و در همین راستا، ایران ۷ قرارداد هسته‌ای دیگر با آمریکا، ۲ قرار داد برای ساخت نیروگاه و راکتور هسته‌ای و یک قرار داد جهت کشف و استخراج اورانیوم با جمهوری فدرال آلمان، ۴ قرار داد و موافقت نامه جهت تامین و راه اندازی نیروگاه با فرانسه، یک قرار داد جهت افزایش دانش فنی با کانادا، یک قرار داد جهت تربیت نیروی انسانی با انگلیس و… را امضا کرد.

تن‌ها کشور آسیایی که ایران تمایل به همکاری در زمینه هسته‌ای با آن داشت، هند بود، که منجر به یک قرارداد، جهت بومی سازی ساخت و تکمیل نیروگاه‌ها شد. (۱)

اما نکته جالب در این قرارداد‌ها، تلاش روزافزون محمدرضا شاه، برای رساندن ایران به کشورهای توسعه یافته در زمینه هسته‌ای است. وی در کمتر از ۳ سال نزدیک به ۲۰ قرار داد با کشورهای توسعه یافته و صنعتی جهان به امضا رساند. در همین راستا، در سال ۱۹۷۵، بودجه سازمان انرژی اتمی ایران، از ۳۰ میلیون دلار، به یک میلیارد دلار، افزایش یافت تا از این طریق ایران بتواند هزینه‌های ساخت نیروگاه‌های جدید را تامین کند.

اما موضع گیری‌ها در رابطه با استفاده نظامی از انرژی اتمی متفاوت بود. به طوری که با وجود پیوستن ایران به معاهده منع گسترش صلاح‌های اتمی، محمدرضا شاه، در سال ۱۹۷۴ در یک سخنرانی گفت که ایران «بدون شک و زود‌تر از آنچه فکر کنید» به سلاح اتمی دست خواهد یافت. این سخنان را سفارت ایران در فرانسه تکذیب کرد و شاه نیز بعداً با عقب نشینی گفت که نه فقط ایران بلکه کشورهای منطقه نیز نباید به دنبال ایجاد زرادخانه هسته‌ای باشند.

اما در همین مدت، ایران روابط مخفی در زمینه هسته‌ای با کشورهایی چون دانمارک و آرژانتین داشت. که نشان از تلاش ایران برای رسیدن به صلاح اتمی بود.

محمدرضا شاه، در جای دیگری عنوان کرده بود که ایران تمایلی به داشتن صلاح اتمی ندارد، اما اگر کشورهای منطقه تلاشی برای دستیابی به بمب اتم بکنند، تصمیم تهران نیز ممکن است عوض شود.

در سال ۱۹۷۵ مقامات اداره کل تحقیق و توسعه انرژی آمریکا فهرستی از کشورهایی را که احتمال دستیابی به سلاح هسته‌ای دارند، اعلام کرده‌اند. این کشور‌ها به ترتیب احتمال دسترسی عبارت‌اند از: هند، تایوان، کره جنوبی، پاکستان، اندونزی و ایران.

در‌‌ همان سال در گزارشی که برای هنری کیسینجر وزیرخارجه آمریکا تهیه شده است گفته می‌شود که یکی از مسائل حل نشده مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا آن است که آیا باید به ایران اجازه بازفرآوری پلوتونیوم تحویلی آمریکا را داد یا نه. ایران از نظر مربوط به ایجاد یک کارخانه بازفرآوری چند ملیتی استقبال می‌کند ولی می‌خواهد که در صورت موافقت با این امر به ایران اجازه داده شود که خود نیز با «حسن نیت» به بازفرآوری سوخت هسته‌ای بپردازد.

یک سال پس از شروع ساخت نیروگاه بوشهر، ایران تمایل خود را به دستیابی به فن‌آوری غنی‌سازی اورانیوم ابراز کرد. ایران قصد داشت یک دستگاه غنی‌ساز لیزری از شرکت آمریکایی لیشم بخرد. رئیس بخش صادرات وزارت انرژی آمریکا گفت که ما مطمئن هستیم که این سیستم کارآئی برای غنی‌سازی اورانیوم نیست و کار‌شناسان ما مشکلی با این معامله ندارند.

در سال ۱۹۷۶ ایران ۷۰۰ میلیون دلار کیک زرد از آفریقای جنوبی خریداری کرد. در‌‌ همان سال، شرکت آلمانی کرافت‌ورک اونیون برنده قرارداد ساخت نیروگاه هسته‌ای در ایران شد و سفارشی برای تحویل چهار مولد بخار به شرکت ایتالیائی آنسالدو داد.

پس از آن سازمان انرژی اتمی ایران قراردادی به مبلغ ۷٫ ۸ میلیارد دلار با شرکن کرافت‌ورک اونیون برای ساخت نیروگاه بوشهر امضا کرد. این قرارداد شامل ساخت دو واحد آب سبک تخت فشار هریک با بازده ۱۲۹۶ مگاوات است. همچنین قراردادهایی برای تحویل ۲۰۰۰۰۰ متر مکعب آب خالص و سوخت مورد نیاز برای نیروگاه امضا شد.

در سال ۱۹۷۵ مقامات اداره کل تحقیق و توسعه انرژی آمریکا فهرستی از کشورهایی را که احتمال دستیابی به سلاح هسته‌ای دارند، اعلام کرده‌اند. این کشور‌ها به ترتیب احتمال دسترسی عبارت‌اند از: هند، تایوان، کره جنوبی، پاکستان، اندونزی و ایران.

ایران که به مبادله دانش فن آوری اتمی به آمریکا و آلمان بسنده نکرده بود، با فرانسه وارد معامله شد و والری ژیسکار دستن رئیس‌جمهور وقت فرانسه با تحویل فوری دو رآکتور و تحویل آتی شش رآکتور دیگر به ایران موافقت کرد.

یک سال پس از اولین قرارداد ایران و فرانسه، این کشور موافقت کرد که دو نیروگاه هسته‌ای ۹۰۰ مگاواتی به مبلغ دو میلیارد دلار برای ایران بسازد. قرار بود این نیروگاه‌ها در دارخوین، بر کرانه کارون و نزدیک اهواز ساخته شود. این قرار داد دو میلیارد دلاری، از بزرگ‌ترین پروژه‌های اتمی در زمان خود بود. قرار بود طی این قرار داد، ۳۵۰ نیروی ایرانی نیز، به صورت حرفه‌ای آموزش دهد.

در سال ۱۹۷۷، دو قرار داد جدید نیز با آلمان برای فروش ۴ راکتور هسته‌ای بسته شد. یک سال پس از این قرارداد‌ها، جیمی کار‌تر و محمدرضا شاه به توافقی در مسایل حل نشده همکاری هسته‌ای بین دو کشور رسیدند. بر پایه این توافق ایران قبول کرد که ترتیبات ایمنی بیشتری را نسبت به آن‌چه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی می‌خواهد بپذیرد. آمریکا نیز پذیرفت که در امور مربوط به بازفرآوری سوخت اتمی به ایران وضعیت «کاملهالوداد» اعطا کند.

در‌‌ همان سال جیمی کار‌تر و شاه ایران به توافقی در برنامه فروش شش تا هشت رآکتور آب سبک به ایران، به شرط موافقت کنگره آمریکا، رسیدند.

در سال ۱۹۷۸ بود که زمزمه‌های برکناری اکبر اعتماد رئیس وقت سازمان انرژی اتمی به گوش رسید و پس از آن وی پس از اتهامات مربوط به سوء مدیریت و اختلاس استعفا کرد. دکتر احمد ستوده‌نیا جانشین او شد.

در‌‌ همان سال بود که تلگرامی سری از سفارت آمریکا در ایران خطاب به وزارت خارجه آمریکا ارسال شد که در آن گفته می‌شد حال که وضع سیاسی ایران متزلزل است و مدیران قبلی سازمان انرژی اتمی اتهام اختلاس دارند، نباید کوشش در حل مسائل حل نشده قرارداد هسته‌ای با ایران کرد.

پس از آن آمریکا اطلاعاتی به‌دست آورده که نشان می‌داد شاه برنامه‌ای مخفی برای تولید سلاح هسته‌ای ترتیب داده است. همچنین به گفته اکبر اعتماد که تا اکتبر ۱۹۷۸ رئیس سازمان انرژی اتمی ایران بود، پژوهشگران مرکز تحقیقات هسته‌ای ایران سرگرم آزمایشهایی هستند که در بازفرآوری سوخت مصرف شده هسته‌ای کاربرد دارد.

در همین حال و هوا بود که شعله‌های آتش انقلاب ۵۷ بالا می‌گرفت، آمریکا نیز تحویل اورانیوم بسیار غنی‌شده را به این کشور متوقف کرد.

ایران از سال ۱۳۷۳ و با شروع به ساخت مجدد نیروگاه بوشهر، فعالیت‌های هسته‌ای خود را به صورت رسمی مجددا آغاز کرد که در قسمت دوم به طور کامل به ایران اتمی پس از انقلاب ۵۷ پرداخته خواهد شد.

منابع:

۱.  تلاش‌های ایران برای دستیابی به انرژی هسته‌ای، قبل از انقلاب اسلامی (سایت ایران و فناوری هسته‌ای)

———————————————————————————————-

* این گزارش از مجموعه یادداشت‌هایی است که به سفارش مرکز ایرانی مطالعات لیبرالیسم تهیه شده‌اند.

نظر شما - لطفا از گذاشتن نظر به صورت فینگلیش خودداری کنید