بامدادخبر: برخی دموکراسی مستقیم را روش حکومتی آقای چاوز می‌دانند و آن را نقطه مثبت کارنامه سیاسی او قلمداد می‌کنند. نظر شما در این‌باره چیست؟

جمشید اسدی: دموکراسی مستقیم یعنی چه؟ هر کس با مردم حرف زد و برای مدتی محبوب بود، دموکراسی مستقیم کرده است؟ این چه تعریفی از دموکراسی است؟ این پوپولیسم است. این درست است که دموکراسی و پوپولیسم هر دو رو به سوی مردم دارند، اما تفاوت میان این دو از زمین تا آسمان است. دموکراسی به پشتوانه نهادهای انتخابی برپا می شود، پوپولیسم اما آن ها را دور می‌زند. چاوز هم بیش از آن که بر پایه نهادهای انتخابی با مردم باشد، آن‌ها را دور می‌زد.

چاوز پس از این‌که در سال ۱۹۹۸ به قدرت رسید به طور موازی در کنار نهادهای قانونی محلی و استانی شوراهایی ایجاد کرد که عملا قدرت را به دست گرفتند و بر آن نهادهای قانونی که در بسیاری موارد کارداران‌اش با رای مردم انتخاب شده بودند تاثیر گذاردند. بدین ترتیب چاوز با ایجاد شبکه‌هایی از مریدان خودش با این عنوان که این‌ها شبکه‌های مردمی هستند بسیاری از نهادهای قانونی را دور زد. این را بسیاری از دوست‌داران آقای چاوز به عنوان دموکراسی مستقیم مطرح می‌کنند در حالی که این ضد دموکراسی است. وقتی‌که اپوزیسیون در انتخابات مجلس‌های منطقه‌ای قدرت را به دست می‌گرفت باز هم آقای چاوز از قدرت این‌ نهادها می‌کاست و آن‌ را به دولت خودش  یا به همان شوراهای مریدان منتقل می‌کرد.

در سال ۱۹۹۹، یعنی یک سال پس از ریاست جمهوری چاوز، قانون اساسی ونزوئلا هم ترمیم شد و از آن پس نظارت مجلس بر ارتش از میان رفت و چاوز امکان یافت که بسیاری از افسران بلندپایه ناهمراه را از کار برکنار کند. بر پایه همین قانون اساسی تازه، مجلس سنا هم در مجلس دیگر ادغام شد و دو مجلس تبدیل به یک مجلس شدند. باز هم قرار شد که زین پس قوانین جدید دیگر نه با دو سوم رای نمایندگان، بلکه با اکثریت نسبی به تصویب رسند. او خود در این مجلس اکثریت نداشت.

چاوز قوه قضائیه را هم تا حد زیادی زیر پوشش خود قرار داده بود. قانون اساسی جدید به او امکان میٰ‌داد ‌که مسئولین دیوان عالی و نهادهای مستقل را به طور مستقیم انتخاب کند. از آن گذشته، اعضای دادگاه عالی هم از ۳۰ به ۳۲ نفر افزایش یافتند. دو عضو جدید هر دو از هواداران او بودند. بنابر گزارش سال ۲۰۱۲ سازمان غیرانتفاعی Transparency International در رده بندی فساد میان ۱۷۶ کشور در جهان، ونزوئلا پشت زیمبابوه و در بین بیست کشور آخر رده بندی است.

دیگر کار هوگو چاوز که سر و صدای بسیاری به پا کرد این بود که روزهای آخر هفته در یک برنامه تلویزیونی با عنوان الو رئیس‌جمهور (Alo Presidente !) ساعت‌ها با مردم حرف می‌زد. مردم به او تلفن می‌زدند و او هم گاهی در همان لحظه به وزیرانش تلفن می‌کرد و از ایشان می خواست که نسبت به این یآ آن گفته مردم واکنش نشان دهند. همین برنامه را هم هواداران او به عنوان دموکراسی مستقیم بزرگ کردند. اما در حقیقت این پروپاگاند دولتی و کاری غیردموکراتیک است. یعنی رسانه‌ها که باید به طور مساوی بین نیروهای سیاسی مختلف پخش شوند عمدتا در اختیار آقای چاوز بودند. او حتی در کار بسیاری از خبرنگاران مستقل هم سنگ‌اندازی کرده بود و آن‌ها را تحت فشار گذاشته بود. بارها روسای جمهوری در فرانسه مورد انتقاد قرار گرفتند که چرا بیش از آن‌که باید و بیشتر از اپوزیسیون در رسانه‌های ملی حضور پیدا کرده‌اند. در فرانسه حتی نهاد مستقلی وجود دارد که مسئول این است که مبادا اعضای دولت بیش از مقداری که حق‌شان است رسانه‌های دولتی را در اختیار بگیرند. از آن گذشته٬ چاوز رسانه‌ها را در اختیار خود گرفته بود و بسیاری از تلویزیون‌هایی را که همراه او نبودند بست.

در کنار همه این‌ها، چاوز در سال ۲۰۰۴ میلیشایی هم به وجود آورد که شمار آن را بین صد و ده تا صد و بیست هزار و بلکه دو میلیون نفر برآورد کرده‌اند. این‌ها نه تنها ارتش و نیروهای انتظامی را دور می‌زدند بلکه به عنوان بازوی آقای چاوز عمل می‌کردند. از آن گذشته، چاوز همه حزب ها و دسته های هوادار خود را واداشت تا در یک حزب سرتاسری به نام حزب متحد سوسیالیست ونزوئلا گرد هم آیند.

از دیگر کارهای غیردموکراتیک هوگو چاوز یهودی‌ستیزی بود. او بارها این اتهام بی‌اساس و ملال‌آور را تکرار می‌کرد که تمام ثروت‌های جهان دست یهودی‌هاست و آن‌ها هستند که دنیا را اداره می‌کنند. می‌گفت اسرائیلی‌ها که به هیتلر انتقاد می‌کنند خود با فلسطینی‌ها بارها بدتر کرده اند. در حالی که یهودیان در ونزئولا امکان پاسخگویی و گفت‌وگو در مورد این اتهامات را نداشتند. در دوره چهارده ساله ریاست جمهوری هوگو چاوز٬ به روایتی بیش از نیمی از یهودیان ونزئولا از این کشور رفتند.

او سندیکاهای مستقل کارگری یا تظاهرات مستقل مردمی را تحمل نمی‌کرد. به تعبیر هانا آرنت مردم را به شورش در خیابان وامی‌داشت اما تظاهرات‌های خودجوش مردم را برنمی‌تابید.

در پایان پاسخ، اجازه دهید به این نکته هم اشاره کنم که هوگو چاوز علیه دولت کارلوس آندرس گرز (Carlos Andres Peres) که از راه انتخابات به قدرت رسیده بود، در سال ۱۹۹۲ کودتا کرده بود. البته دولت پرز دولت فاسدی بود، چنانکه در سال ۱۹۹۳ به همین اتهام بر کار برکنار شد. اما در کشوری که دموکراسی برپاست آیا می توان علیه فساد برای در دست گرفتن قدرت کودتا کرد؟ نباید فراموش کرد که ونزوئلا پیشینه چهل ساله دموکراسی داشت، از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۹۸ تا آن نوبت به ریاست جمهوری هوگو چاوز رسید.

بامدادخبر: آیا دست به سرکوب تظاهرات‌ها می‌زد؟

جمشید اسدی: مستقیما این کار را نمی‌کرد، اما زیر فشار می گذاشت. تهدید می‌کرد و میلیشیای خود را به میان تظاهرکنندگان می‌فرستاد و رودرروی آن‌ها قرار می‌داد. بسیاری از کسانی که اعلامیه‌هایی علیه او امضا کرده بودند اگر کار دولتی داشتند برکنار شدند و اگر کار خصوصی داشتند سخت تحت فشار قرار گرفتند. گنزالس را که از رهبران سندیکایی مخالف بود بارها زیر فشار گذاشت و به دادگاه کشید.

دیگر کار غیردموکراتیک چاوز زنده کردن سنت‌های مردسالارانه آمریکای لاتین بر پایه مرد قهرمان٬ مرد رهبر و مرد دست و دل باز بود. در پرتوی همین رفتار  دو ماده درباره زنان قربانی خشونت و زنان جدا از همسر را از حقوق خانواده حذف کرد.

شباهت‌های او و احمدی‌نژاد تا خرافه‌پرستی هم پیش می‌رود. او معتقد بود که سنت سیمون بولیوار را زنده کرده است٬ کسی که تصویر والایی میان مردمان آمریکای لاتین دارد و معروف بود که استقلال کشورهای آمریکای لاتین را بازپس‌گرفته است. حتی آقای چاوز در اوایل حکومتش ایدئولوژی خود را انقلاب بولیواری می‌نامید تا این‌که از سال ۲۰۰۶ نام آن را به سوسیالیسم قرن بیست و یکم تغییر داد. ایدئولوژیی همچون ایدئولوژی سوسیالیسم معمر قذافی در کتاب سبزش. او در بسیاری از نشست‌ها یک صندلی را برای سیمون بولیوار خالی می‌گذاشت٬ شباهت‌های او و آقای احمدی‌نژاد بسیار باعث تعجب است.

بامدادخبر: این درست است که چاوز در خیلی از موارد رفتارهای غیردموکراتیک داشت٬ از جمله این‌که شبکه RCTV را تعطیل کرد یا این‌که برخی از کانال‌های خصوصی را مجبور کرده بود که هر وقت اراده می‌کند سخنرانی‌هایش را که ساعت‌ها به طول می‌انجامیدند پخش کنند. اما او به رای مخالف ۵۱٪ در رفراندوم افزایش اختیارات در سال ۲۰۰۷ که شکننده‌ترین اکثریت ممکن بود تکمین کرد٬ نه مثلا به رای ۷۰٪ از مخالفانش. با این حساب آیا می‌توان او را در زمره دیکتاتورانی که امروز در بسیاری از کشورها حکومت می‌کنند به شمار آورد؟

جمشید اسدی: اجازه دهید، پیش از هر چیز یادآوری کنم که در رفراندمی که بدان اشاره می کنید چاوز به عنوان رئیس جمهور در پی افزایش اختیارات بسیار بیشتر از پیش بود و حتی می‌خواست رسانه‌ها را تحت اختیار گیرد. این درست است که چاوز به رای ۵۱٪ تمکین کرد، اما فراموش نکنید که تا پیش از آن چاوز بسیار به قدرت خویش افزوده و عملا اپوزیسیون را منفعل کرده بود. بسیاری از اعضای آن مهاجرت کردند.

وانگهی تمکین به نتیجه رفراندم ۲۰۰۷ نباید به این معنی تلقی شود که تنشی میان چاوز و مردم وجود نداشت. مردم از بسیاری از سیاست های هوگو چاوز ناخرسند بودند و ناخرسندی خود را نشان می دادند. چنان‌که بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۴، دست کم ۱۹ راه پیمایی اعتراضی نسبت به هوگوچاوز برگزار شده بود. در آوریل ۲۰۰۲، در تظاهرات گسترده‌ای، مردم خواستار استعفای چاوز شدند. دست کم ۱۰ نفر در این تظاهرات کشته شدند. چاوز به ارتش دستور سرکوب داد. اما ارتش از سرکوب مردم سرپیچی کرد. چاوز هم کاخ ریاست جمهوری را ترک کرد و بسیاری این را به معنی استعفای او تفسیر کردند. اما او دو باره به کاخ ریاست جمهوری بازگشت. در سال ۲۰۰۳ هم اعتصاب گسترده کارکنان شرکت انحصاری نفت ونزوئلا عملا کشور را فلج کرد.

اجازه دهید نکته دیگری هم از دیدگاه تئوریک به پاسخ خود بیافزایم. پس از جنگ جهانی دوم که به طور کلی رژیم‌های غیردموکراتیک ضربه سختی خوردند و ایدئولوژی‌های غیردموکراتیک مشروعیت خود را از دست دادند٬ استبداد رنگ و چهره جدیدی به خود گرفت و نوعی رقابت را میان خودی‌ها پذیرفت و زیر عنوان خودکامگی رقابتی در علوم سیاسی مورد بحث قرار گرفت (Competitive Authoritarianism). در چنین نظام سیاسی، حکومت رقبا را مانند یک رژیم توتالیتر از بین نمی‌برد اما کم و بیش قدرت را از آن‌ها می‌گیرد و آن‌ها را منفعل می‌کند. چاوز هم در این دسته از حاکمان خودکامه قرار می‌گیرد.

جمهوری اسلامی هم چنین است. به عنوان مثال انتخاباتی که امروزه در ایران انجام می‌شود هر چند که به باور من حتی هنوز شور و حالی بیش از انتخابات‌های زمان شاه دارد٬ اما از این نمی‌توان نتیجه گرفت که حکومت فعلی رژیمی دموکراتیک است. چرا که رژیم دموکراتیک مشخصات بسیاری دارد که رای دادن شاید کوچک‌ترینش باشد. اگر تنها رای دادن ملاک دموکراسی باشد که مشارکت پایین در انتخابات‌های دموکراسی‌های غربی را باید نشان غیردموکراتیک بودن این کشورها دانست٬ در حالی که دموکراسی بسیاری مولفه‌های دیگر هم دارد که این کشورها دارای آن‌ها هستند.

بامدادخبر: چه نکته دیگری را در کارنامه هوگو چاوز قابل ذکر می دانید؟

جمشید اسدی: دشمن سازی!

نظام پوپولیستی نیاز به دشمن دارد تا بتواند به بهانه آن مردم را برای پیشبرد هدف‌های خویش بسیج کند و در همان حال به بهانه خطر دشمن، ناخرسندان را زیر فشار گذارد، به بند کشد یا حتی بکشد. چاوز هم با تبلیغ و پروپاگاند گسترده مردم را از دو دشمن در برون و درون ونزوئلا می‌ترساند. آمریکا در سطح بین‌المللی و ثروت‌مندان در سطح داخلی.

چاوز در همه جا دست آمریکا را می‌دید. همچون مقام معظم رهبری در نظام جمهوری اسلامی. از همین رو با فروش ارزان یا قبول دیرکرد در بازپرداخت خرید نفت، مریدپروری را در برون مرز گسترش داد و علیه ایالات متحده آمریکا جبهه‌ای از کشورهایی چون کوبا، نیکاراگوئه، اکواتور، بولیوی و اورگوئه ایجاد کرد به نام اتحاد بولیواری برای آمریکا (Bolivarian Alliance for the America). او حتی با خرید بدهی‌های آرژانتین این کشور را هم در صحنه بین‌المللی تحت تاثیر قرار داد. گویا ضد آمریکا بودن هم یکی از شاخص دوستان او بود، چنان‌که دیکتاتورهای ضد‌آمریکایی چون بشار اسد، فیدل کاسترو، صدام حسین، محمود احمدی نژاد، موگابه و معمر قذافی از نزدیک‌ترین دوستان چاوز در سطح بین‌المللی بودند. البته چاوز ادعا داشت که کودتایی که در سال ۲۰۰۲ علیه او شد آمریکایی بود، بدون این که هرگز این ادعا را ثابت کند. به هر رو میان افشای کودتایی علیه او با پشتیبانی آمریکا ـ‌دست کم به ادعای خود او‌ـ و دست آمریکا را در هر همه بحران‌های جهان دیدن فرسنگ‌ها فاصله است.

در درون مرز هم چاوز مرتب بر تنش اجتماعی می‌افزود و به ویژه مردم را علیه اپوزیسیون برمی‌انگیخت. دور زدن نیروهای انتظامی به وسیله میلیشیا کاراکاس را تبدیل به شهری ناامن کرد و آمار قتل و جنایت را به شکل نگران کننده‌ای بالا برد. در سال ۱۹۹۸ یعنی زمانی که هوگو چاوز رئیس جمهور شد، آمار قتل در ونزوئلا در حدود ۴۰۰۰ مورد در سال بود. در ۲۰۱۲ یعنی آخرین سال زمامداری او، این رقم رسید به ۲۲۰۰۰‌ نفر. روشن است زمانی که میلیشیا٬ بسیج یا عناصر خودسر، بدون هراس از نیروهای انتظامی، بلکه بیش‌تر از نیروهای انتظامی قدرت داشته باشند هر چه می‌خواهند می‌کنند، بدون آن که کسی جلودار ایشان باشد. بدین ترتیب فساد و سواستفاده از قدرت روزمره می‌شوند٬ چرا که آن‌ها در عین حال پایه‌های قدرت حکومت هم هستند. اگر صد بار تظاهرکنندگان و سندیکاها را کتک زدند دو بار هم در گوشه و کنار باج‌گیری خواهند کرد.

بامدادخبر: به پایان کفتگو رسیدیم، آیا جمع بندی خاصی دارید؟

جمشید اسدی: آری و آن برشمردن مهم‌ترین ویژگی‌های رژیم پوپولیستی است در پرتو گفت‌وگویی که در مورد ونزوئلای چاوز داشتیم. شناختن ویژگی‌های این جریان ضد دموکراتیک ضروری است؛ چرا که نشناختن آن می‌تواند مبارزه آزادی و دموکراسی‌خواهان را به بی‌راه کشاند. همچنان که شوربختانه بخشی از اپوزیسیون ایرانی در حرف خود را هوادار آزادی می‌نماید و در عمل برای کسی چون چاوز بزرگ‌داشت می‌کند که با آزادی‌خواهی و دمکراسی فرسنگ‌ها فاصله دارد. شگفت‌آور نیست که بخشی اپوزیسیون از سویی از استبداد جمهوری اسلامی انتقاد می‌کند و از سوی دیگر با استبداد همانند چاوز همدل می‌شود؟

البته پوپولیسم در جهان و به ویژه در آمریکای لاتین بی‌سابقه نبود و نیست. چنانکه محمود احمدی نژاد هم در ایران سیاست همانندی داشت. اما واژه پوپولیسم (Populism) را گویا لئون لومونیه (Léon LEMONNIER) برای نخستین بار در سال ۱۹۳۱ به کار برد. این واژه را می توان به عوام (مردم) ‌زدگی (گرایی) ترجمه کرد. هرچند که ترجیح می‌دهم همان واژه فرنگی را به کار برم. شالوده تفکر پوپولیسم بیش از آن که اندیشه‌ای سامان یافته باشد، فراخوانی است برای برانگیختن مردم و از همین رو می‌تواند با هر اید‌ئولوژی چپ و راستی بخواند و همراه شود. شالوده پوپولیسم آن است که مردم به طور غریزی درست را می‌شناسند و پس می‌بایستی مستقیم و بی‌واسطه در اداره امور شرکت کنند. پوپولیسم ضد روشنفکری است و بر نخبگان و سرآمدان (élite) می‌تازد و ایشان را متهم می‌کند که قدرت و حاکمیت مردم را به نفع خود مصادره کرده‌اند. پوپولیسم بیگانگان را نیز همچون نخبگان عامل اصلی از دست رفتن امتیازهای مردم می‌داند. عوام‌زدگی٬ مخالف تمامی نهادهای واسطه‌ای چون مجلس است و می کوشد تا از ورای این نهادها مردم را به جنب و جوش وادارد. البته پوپولیسم آزادی و استقلال مردم را بر نمی‌تابد و تنها بسیج ایشان را گرد شعار خویش می‌پذیرد.

مهم‌ترین ویژگی‌های پوپولیسم را می توان این چنین برشمرد: کیش شخصیت و نخبه‌هراسی٬ مریدپروری و بسیج توده‌ای به جای پاسداشت حق و مشارکت جامعه مدنی در اداره امور عمومی٬ تمرکز قدرت و ایجاد نهادهای موازی با نهادهای دموکراتیک٬ قطبی کردن جامعه و افزودن بر تنش و پروپاگاند و استفاده ابزاری از رسانه.

منبع: The Global Competitiveness Report 2012-2013

بیشتر بخوانید:

پوپولیسم٬ از هوگو چاوز و محمود احمدی نژاد تا اپوزیسیون ایران – قسمت اول آیا محمود احمدی‌نژاد توسط اطلاعات سپاه پاسداران بازداشت شده بود؟ هوگو چاوز برای بار چهارم رییس‌جمهور ونزوئلا شد وعده رقیب چاوز برای کاهش روابط با ایران، بلاروس و کوبا

مجید ابهری در گفتگو با خبرگزاری ایسنا (۲۹ اردیبهشت، ۱۹ می) میانگین سنی ۸۰ درصد از مصرف‌کنندگان شیشه در کشور را بین ۱۸ تا ۳۰ سال سن دانست و با اشاره به اینکه «زنان» ۱۵ درصد از مصرف‌کنندگان شیشه در کشور هستند، درباره علل گرایش زنان به مصرف شیشه گفت: «در بین زنان معتاد، شیشه بیشتر از سایر مواد مورد استفاده قرار می‌گیرد و تنها پنج درصد از سایر مواد به غیر از شیشه مورد استقبال زنان است. برخی از باشگاه‌های ورزشی زنان برای لاغری این سم مهلک را به مشتریان ارائه می‌کنند و قشر جدیدی از معتادان، دختران و زنان جوانی هستند که به بهانه لاغری یا باز شدن چین و چروک صورت به این باتلاق فرو می‌روند.»

عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، مواد افزونی به کار رفته در ۹۰ درصد از شیشه موجود در کشور را «بسیار خطرناک» و دارای پیامدهایی هم‌چون احساس توهم و سکته‌های قلبی و مغزی دانست و گفت: «این مواد شامل اسیدهای خشک و داروهای روان‌گردان است که با ماده اولیه شیشه مخلوط می‌شوند. توهم، سکته‌های قلبی و مغزی، اختلال در بینایی و شنوایی و توقف کارکرد غدد هورمونی از اصلی‌ترین عوارض مصرف شیشه است.»

گفتنی است اگرچه آمار رسمی درباره مصرف مواد مخدر در ایران وجود ندارد اما کارشناسان طی سال‌های اخیر نسبت به افزایش آشپزخانه‌های تولید شیشه در کشور هشدار داده‌اند.

آبان ماه سال گذشته، گلاره مستشاری، کارشناس ارشد مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل در مراسم افتتاح اولین مرکز درمان تخصصی محرک‌های ویژه بانوان در کشور گفته بود که «افزایش آشپزخانه‌های تولیدکننده شیشه در کشور نشان می‌دهد که این محرک‌ها از افغانستان وارد نمی‌شود، بلکه در داخل کشور تولید می‌شود».

منبع: تقاطع

بیشتر بخوانید:

گزارش بانک مرکزی از رشد ۸۰ درصدی قیمت دلار در ۱۳ ماه کاهش تولید ۳۲ درصدی خودرو در ایران و هراس از انفجار قیمت‌ها کاهش قیمت سکه ادامه دارد، یورو ۵۵ تومان ارزان شد قیمت دلار باز هم کاهش یافت؛ فردا سکه ارزان می شود

 یک باردیگر باتکرارکمدی-تراژیک ِانتخابات، توهین تازه ای به ساحت مقدس ملت ایران در حال تکوین است. یکبار دیگرتعزیه گردانهای مُنحط نظام آخوندی در صددنند مضحکه ای را به نام انتخابات به اربابان بیگانه خود حقنه کنند تا وزیرخارجه پریشان احوال آمریکا بتواند بگوید” در جمهوری اسلامی ایران انتخابات انجام می شود”۱ این سخن، جمله معروفی که “دردوران موسیلینی ترن ها در ایتالیا سروقت میرسید”۲ را در ذهن تداعی می کند.

ای کاش کسی رنج نامه دکترمحمد ملکی نخستین رئیس دانشگاه تهران پس ازانقلاب را درمورد میزان سلامت و صداقت در انتخابات آخوندی برای وزیرخارجه آمریکا وشرکا ترجمه می کرد. این دانشگاهی شرافتمند که امروز پس از سالها اسارت در زندان های مخوف رژیم همچنان در نوعی حصر خانگی بسرمی برد ازمعدود کسانی است که با کمال شهامت به اشتباهات سیاسی خود در گذشته اعتراف کرده اند. وی نوشته ای را زیر عنوان”درس هائی از گذشته برای انتخابات” را باهمان سؤالی آغازمیکند که وجدان بخش عظیمی از روشنفکران “انقلابی” راعذاب می دهد:
“آن روزها که من و دوستانم به نام روشنفکران مذهبی جوانان نسل اول انقلاب را به راهپیمایی و تلاش برای ساقط کردن نظام شاهی با شعار استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی دعوت و تشویق می کردیم و رهبری آقای خمینی را چشم بسته پذیرفته بودیم و هرگز از حافظه ی تاریخی خود در نقش روحانیت پس از انقلاب مشروطه تا آن زمان (۱۳۵۷) بهره نگرفتیم، آیا میدانستیم و به این مسئله فکر کرده بودیم که برداشت آقای خمینی و روحانیون پیرو او، از کلمات آزادی و استقلال به ویژه جمهوری اسلامی چیست؟ من بعنوان فردی که نقشی در انقلاب داشتم پس از سی و سه سال اعتراف می کنم، نه!”
وی آنگاه در نقش دادستان وجدان خود می پرسد:”چرا ما روشنفکران مذهبی شعارها را پذیرفتیم و به پای صندوقهای رأی رفتیم و به جمهوری اسلامی “نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد” رأی دادیم؟ راستی چرا؟ و امروز پس از گذشت ۳۳ سال در مورد آنچه برسر کشورما و جوانان ما و نسل اول و دوم و سوم انقلاب آمده چه جوابی می توانیم داشته باشیم جز آنکه به آنها بگوئیم ما چشم بسته حرکت کردیم، شما چشم های خودرا باز کنید، تاریخ را بشناسید، از حوادث گذشته درس بگیرید و بخصوص با بهره گیری از منابع صحیح و واقعی، گذشته را چراغی سازید برای دیدن راه آینده.” وی سپس می پرسد فکرمی کنید در نظامی که خودرانظام اخلاقی ومذهبی معرفی می کرد نخستین رفراندوم و مراجعه به افکار عمومی چگونه برگذارشد؟ او می گوید:
“من در رفراندوم دهم فروردین سال پنجاه وهشت مسئول شعبه ی اخذ رأی بیمارستان شهدای تجریش بودم. نزدیک ظهر یکی از بچه محل هایم که نسبتی هم با ما داشت و فردی تحصیل کرده و دبیر یکی از مدارس شمیران بود سراسیمه به محل اخذ رأی مراجعه کرد تا رأی بدهد. از او شناسنامه و مدارک خواستیم، خندید و گفت: ای بابا، من تا این ساعت در بیش از ده حوزه رأی داده ام!! من و همسرم و دیگر اعضای حوزه رأی گیری شوکه شدیم. راستی با آگاه شدن از چنین تقلباتی نباید به نام حافظ رأی مردم عکس العمل نشان می دادیم؟ عکس العمل ما چه بود؟ هیچ! چون می خواستیم جمهوری اسلامی برپا شود اما به چه قیمتی جواب آنرا امروز نسل سوم انقلاب با پوست و گوشت و تمام وجود احساس می کند. بگذارید شرمگینانه بگویم ما در جریان انقلاب و رفراندوم و انتخابات مجلس “خبرگان” که در نامه بعد به آن می پردازم و در این سه دهه بعلت تسلیم شدن به احساسات و ناآگاهی و عدم شناخت، دچار تقصیر فراوان شدیم و آنچه نسل دوم و سوم انقلاب کشیدند و می کشند بار آن بردوش کسانیست که از روز اول در برابر دروغ و خدعه و فریبکاری با سکوت خود اساس ظلم را بنا کردند، و امروز باید در برابر خدا و خلق جوابگو باشند که چرا در این خلافکاری شرکت کردند و یا سکوت نمودند. ما امروز باید بعد از گذشت سه دهه جوابگوی اعمال، بی توجهی ها، سکوت و ندانم کاریهای خود باشیم. اعمالی که خشت بنای انتخاب های بعدی از جمله انتخابات سال هشتادوهشت را که موجب طغیان مردم شد و آن همه کشتار و به زندان رفتن و شکنجه معترضین را موجب شد. امروز وقتی قانون اساسی جمهوری اسلامی را باز می کنیم در همان اصل اول آثار آن بداخلاقی ها و خلافکاری ها و جابجا کردن ارقام و اعداد و عدم صداقت حاکمیت با مردم را می بینیم. در این اصل آمده است:
اصل اول: حکومت ایران جمهوری اسلامی است که ملت ایران، بر اساس اعتقاد دیرینه اش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود به رهبری مرجع عالیقدر تقلید حضرت آیت الله العظمی امام خمینی در همه پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی برابر با اول و دوم جمادی الاولی سال یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری با اکثریت نودوهشت و دو دهم درصد کلیه کسانی که حق رأی داشتند به آن رأی مثبت دادند (قانون اساسی جمهوری اسلامی).
باید نویسندگان و تصویب کنندگان این قانون (اعضای مجلس خبرگان) روشن می فرمودند این رقم نودوهشت و دو دهم درصد که در قانون اساسی دیده می شود از کجا آمده است؟ دقت کنید که در خوشبینانه ترین حالت نودوهشت و دو دهم درصد شرکت کنندگان – و نه کلیه واجدین حق رای- آیا میتوانست درست باشد؟ آیا اینگونه گنجاندن این رقم در متن قانون اساسی نشان دهنده ی یک بداخلاقی و فریب نیست که نهال آن چند روز پس از پیروزی مردم و تغییر نظام کاشته شد و بعد از سه دهه ثمره آن را در آخرین انتخابات (سال هشتادوهشت) دیدیم؟
می خواهم یکبار دیگر سخنی داشته باشم با کسانی که هنوز نمی خواهند بپذیرید تا این قانون اساسی و اختیارات فوق قانون ولی فقیه وجود دارد انجام یک انتخابات آزاد در ایران امکان پذیر نیست. نظامی که این چنین آلوده به فساد و چپاول و دروغگویی و بی اخلاقی شده ممکن است اجازه دهد برای جلب رأی دهنده ی بیشتر کمی فضا باز شود و به چند نفری از منتقدین معتقد به ولایت فقیه و قانون اساسی هم رخصت شرکت در انتخابات دهد، اما هرگز اجازه نمیدهد تا یک انتخابات آزاد و عادلانه برگذار شود تا نمایندگان واقعی مردم بتوانند به اداره امور جامعه بپردازند. برای رسیدن به انتخابات آزاد باید به جای چشمداشت به مرحمت حکومت، اراده ایستادگی برای تغییر ساختاری داشت.” ۳
اصل کلام وحکمت این رنجنامه در همین جمله حکیمانه انقلابی دیروز و”معذور” امروز نهفته است. “بدون تغییرساختاری” انجام “انتخابات واقعی” در نظام جمهوری اسلامی از محالات است. نه این نظام ونه مشاطه گران بیگانه آن دلیلی برای انجام انتخابات آزادندارند.رژیمی که می داند مورد تنفر اکثریت ملت ایرانست واگر مردم فرصتی به دست آورند بی درنگ آنرا سرنگون خواهند کرد، چه نیازی به خودکشی سیاسی دارد؟ افسانه انتخابات آزاد در رژیم جمهوری اسلامی، دانسته ویا ندانسته، یک نشانی خطا و یک شعار گمراه کننده برای پویندگان مسیرنجات و بازسازی ایران است.
پاریس
چهارشنبه بیست وپنجم اردیبهشت ۱۳۹۲

———————

۱-http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2013/02/27/kerry_iran_has_an_elected_government
2-http://europeanhistory.about.com/od/historicalmyths/a/Did-Mussolini-Get-The-Trains-Running-On-Time.htm
3- این نامه پس ازفاجعه آخرین انتخابات ریاست جمهوری درایران انتشار یافت

منبع: ایران و جهان

بیشتر بخوانید:

خط و نشان وزارت علوم برای دانشجویان در آستانه انتخابات خیز مجلس برای تغییر قانون و مجری انتخابات پیشنهاد تعیین سقف سنی برای نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری چراغ سبز فرمانده سپاه به اصلاح‌طلبان برای شرکت در انتخابات

وی سپس از جای خود برخواست، تلفن همراهش را چک کرد و طی تماسی محرمانه گفت:

برای دیدن سری کامل طنز انتخاباتی اینجا را کلیک کنید.

بیشتر بخوانید:

سریال طنز انتخابات: این داستان، سفر زیارتی جلیلی و روحانی به آنتالیا سریال طنز انتخابات: این داستان، ولایتی، مرحوم عمام و جرخوردن نظام سریال طنز انتخابات: این داستان، مشایی و مثلث عشقی سریال طنز انتخابات: این داستان، دکتر خلبان شهردار قالیباف

علی میرفطروس

*مهندس زیرک زاده(یاروهمراهِ دکترمصدّق در روز۲۸مرداد):«دراین روز،مصدّق حتّی با نزدیک‌ترین یارانش مشورت نکرد و آنچه را که می‌اندیشید به کسی نگفت. مصدّق نقشهء خود را داشت و حاضر نبود در آن تغییری بدهد».

*دکترسنجابی: «فقط برای من عجیب است که چطور شده بود که از طرف دولت دکتر مصدّق،به طرفداران دکتر مصدّق دستور داده شد که روز ۲۸ مرداد به خیابان نیایند و تظاهرات نکنند… به همه دستور داده بودند که در خانه‌های‌تان بمانید!».

* دکترمصدّق خطاب به وکیل مورداعتمادخود(سرهنگ بزرگمهر):بهترین حالت،همین بودکه پیش آمد!

****

اشاره:

مراسم یکصدوسی ویکمین زادروزدکترمحمدمصدّق( درشهرکلن آلمان) ونیزکنفرانسی بنام«۲۸مرداد ۱۳۳۲»درلندن(هردو مراسم درتاریخ ۲۶مه۲۰۱۳)باردیگرماجرای سقوط آسان وحیرت انگیزدولت دکترمصدّق را درمرکزتوجّهء برخی از پژوهشگران قرارداده است.تاریخنویسان سُنّتی دراین باره، بیشتربه «عوامل خارجی»ونقش افسانه آمیز«کرمیت روزولت» عنایت دارندوازاندیشه،عزم وارادهء شخصی دکترمصدّق درروز۲۸مرداد۳۲ غافل اند،درحالیکه رهبران برجسته درلحظات حسّاس وسرنوشت ساز، بااندیشه وارادهء شخصی خود،مسیرحوادث را رقم می زنند.

خوشبختانه درسال های اخیرباانتشارخاطرات برخی ازناظران وشاهدان اصلی ماجرا،بسیاری ازافسانه سازی ها وابهام های مربوط به این رویدادمهم،روشن گردیده است.مقالهء حاضربانگاه به این خاطرات وباتوجه به عزم واندیشهء دکترمصدّق در روز ۲۸مرداد،بدنبال طرح پرسش هاوتامّلات تازه ای دربارهء سقوط آسان وحیرت انگیزدولت مصدّق می باشد.

****

در روز ۲۸ مرداد،دکتر مصدّق در برابر یک موقعیـّت تراژیک قرار گرفته بود، انتخاب آگاهانه در برابر دو سرنوشت که می‌بایست انجام می‌گرفت و مصدّق بهای آن را می‌پرداخت:

۱-تن دردادن به یک جنگ داخلی واحتمال تصرّف قدرت توسط سازمان نظامی حزب توده؟

۲-یاعقب نشینی آگاهانه وانفعال خردمندانه دربرابرمخالفان؟

دکترمصدّق باآینده نگری،ایراندوستی وتدبیرشخصی،راه ِ دوم را برگزید.اوباآگاهی از آرایش نیروهای خودویاران دیروزش(که اینک بسیاری ازآنان وی را«هیتلر»و«چنگیز»خطاب می کردند)ضمن تعلّل یا امتناع از فراخواندن مردم برای مقابله با «کودتاچیان» وخصوصاًبا رد پیشنهاد رهبران حزب توده برای مقابلهء قهرآمیز با«کودتاچیان»، در برخورد با رویدادهای ۲۸مرداد، نقش ونقشهء دیگری درسر داشت، نقش و نقشه ای که در سخن ِ مصدّق به دکترغلامحسین صدیقی (وزیر کشورش)مبنی بر «با مطالعاتی که کرده ام»، ویا درسخن ِ مهندس زیرک ‌زاده معنا می یافت:

-«مصدّق[در۲۸مرداد] نقشهء خود را داشت و حاضر نبود در آن تغییری دهد».

بنظرمی رسدکه واگذاری توأمان سه بازوی نظامی دولت (ریاست گارد گمرک، ریاست شهربانی کلّ کشور و فرمانداری نظامی تهران) در روز۲۸ مرداد به سرتیپ محمّد دفتری توسط شخص ِ دکترمصدّق برای تحقّق همین «نقش و نقشهء دیگر» بود.

دکترمحمدعلی موحّد-باعلاقه واخلاص فراوان نسبت به دکترمصدّق-بدرستی یادآورمی شود که «درفاصلهء۲۵-۲۸مرداد-باآن موج واحساسات که بالاگرفته بود-وفشارهائی که یاران نزدیکش بر او واردمی کردند،مصدّق،شرط احتیاط را فرونگذاشت و[برخلاف جمهوریخواهی کسانی ماننددکترحسین فاطمی]به تغییررژیم تن نداد،گوئی اومسیرحوادث را ازپیش می دانست…ازاین رو،درروز۲۸مرداد، مصدّق حتّی با نزدیک‌ترین یارانش مشورت نکرد و آنچه را که می‌اندیشید به کسی نگفت و تمام بار مسئولیـّت‌را خود بر دوش گرفت»۱.

مهندس زیرک‌زاده نیزکه از ساعات اولیـّه روز ۲۸ مرداد در خانهء مصدّق بود، می‌گوید:

«در آن روز، واضح بود که دکتر مصدّق مردم را در صحنه نمی‌خواهد. از همان ساعات اوّل که خبر آشوب به نخست‌وزیری رسید تمام آن‌هائی که در آن روز در خانهء نخست‌وزیر (بودند) بارها و بارها، تک‌تک و یا دسته‌جمعی از او خواهش کردند اجازه دهد مردم را به کمک بطلبیم، موافقت نکرد و حتّی حاضر نشد اجازه دهد با رادیو مردم را باخبر سازیم. من هنوز قیافهء خشمناک دکتر فاطمی را در خاطر دارم که پس از آن که اصرارش ـ برای باخبر کردن مردم ـ به جائی نرسیده بود از اطاق دکتر مصدّق خارج شده، فریاد زد:

ـ «این پیرمرد آخر همهء ما را به کشتن می‌دهد…»

مصدّق با تقاضای او [دکتر فاطمی] برای خبر کردن مردم[ازطریق رادیو]مخالفت کرده بود. مصدّق نقشه خود را داشت و حاضر نبود در آن تغییری بدهد… »۲

دکتر سنجابی نیزضمن تأکید بر وفاداری عموم ارتشیان به مصدّق، با شگفتی فراوان یادآور می‌شود:

«فقط برای من عجیب است که چطور شده بود که از طرف دولت دکتر مصدّق، دستور به طرفداران دکتر مصدّق داده شد که روز ۲۸ مرداد به خیابان نیایند و تظاهرات نکنند. نتیجه این شد که روز ۲۸ مرداد، هیچ یک از طرفداران مصدّق توی خیابان نبودند، برای اینکه به همه دستور داده بودند که در خانه‌های‌تان بمانید.»۳

ستوان محمّد علی عموئی (عضو سازمان افسران حزب توده) نیز تأکید می‌کند:

«تعجـّب و حیرت همگان نه از بابت کودتا و کودتاگران، بلکه از بی‌عملی و انفعال دولت ملّی مصدّق بود با آنهمه هوادار و امکانات حکومتی، و حزب تودهء ایران با آن تشکیلات نسبتاً منسجم و سازمان نظامی»۴

این«خالی کردن میدان»یاانفعال فعّال ِ مصدّق درمقابله با«کودتاچیان»راچگونه می توان توضیح داد؟

واقعیّت این بودکه مصدّق باوجودبرخی عصبیّت ها وعصبانیّت هایش(خصوصاً درتهدیدبه قتل ِ نخست وزیروقت،سرلشکر رزم آرا، درصحن مجلس شورای ملّی)- اساساًـ مرد اصلاح ومسالمت و مدارا بود و نه مرد ِشورش واغتشاش و انقلاب. ما چنین عقب‌نشینی و تاکتیکی را ـ بارها ـ در زندگی سیاسی مصدّق شاهد بودیم، از جمله در تیرماه ۱۳۳۱ که طی آن، مصدّق ضمن استعفای محرمانه و غیرمنتظرهء خود و با «خالی گذاشتن میدان»، نه استعفای خود را از رادیو اعلام کرد و نه دلایل آن را با نزدیک‌ترین همکارانش در میان گذاشت۵، بقول کاتوزیان:

«این هم نمونه‌ای دیگر از وجود دو نیروی دیالکتیکی در سرشت مصدّق بود: جنگیدن بدون هراس و با توان بی حدّ و مرز در زمانی که هنوز امیدی می‌بیند، و بعد، تغییر جهتی به همین قدرت و عقب‌نشینی کامل در زمانی که همه چیز را از دست رفته می‌داند… »۶

با توجـّه به تاکتیک‌ها و عقب‌نشینی‌ها و ابراز خستگی‌های مصدّق که خودرا «فدائی بازنشسته»می نامید۷ و یکسال پیش معتقد بود: «مردم از دولتی که زیاد سر کار بماند حمایت نمی‌کنند و خسته می‌شوند»۸روند شکل‌گیری «نقش و نقشهء دکترمصدّق درروز ۲۸ مرداد» را می‌توان چنین ترسیم کرد:

۱ ـ حضور قدرتمند و روزافزون حزب توده و اقدامات ضدسلطنتی هواداران آن حزب، از مدّت‌ها پیش مردم را عمیقاً نگران ساخته بود، آنچنانکه بقول خلیل ملکی:

«روشنفکران و دانشگاهیان نگران و حیران بودند و از خود می‌پرسیدند به کجا می‌رویم؟ در حالی که پشتیبانان نهضت مردّد و نگران می‌گردیدند… بازاری‌ها صریحاً از این اوضاع ناراضی بودند. عدّه‌ای از بازرگانان اصفهان و سایر شهرها به تهران آمده و از رجال نهضت می‌پرسیدند: آیا واقعاً مملکت کمونیستی خواهد شد؟»۹

بابک امیرخسروی ضمن اشاره به اخلال‌گری‌ها و اغتشاش‌های حزب توده در ایجاد ترس و نگرانی در میان مردم و تأثیرات این حوادث برعزم وارادهء دکترمصدّق، تأکید می‌کند:

«نتیجه آن شد که تمام توجـّه دکتر مصدّق، ستاد ارتش و نیروهای انتظامی به سوی حزب توده معطوف گردید… مهار کردن حزب توده در رأس برنامه‌ها قرار گرفت. تصمیمات کمیسیون امنیـّت در صبح روز ۲۷ مرداد در منزل دکتر مصدّق، اعلامیـّه‌های حکومت نظامی و شهربانی کلّ کشور در همان روز در بارهء ممنوع ساختن میتینگ‌ها و تجمّعات غیرمجاز، دستور دکتر مصدّق مبنی بر دخالت سربازان و نیروهای انتظامی در عصر و شب روز ۲۷ مرداد برای پراکنده ساختن تظاهرات جمهوریخواهانهء توده‌ای‌ها و تصمیم‌گیری‌های وی در صبح روز ۲۸ مرداد، نمونه‌های آنست»۱۰.

۲ ـ سه هفته پیش از ۲۸ مرداد، سرلشکر زاهدی (کاندید مخالفان مصدّق برای نخست‌وزیری) بطورسئوال‌انگیزی بدستور مصدّق از تحصّن مجلس شورای ملّی رهائی یافت و بااتومبیل رئیس مجلس ِهوادارمصدّق(دکترعبدالله معظمی)به خانه اش منتقل شد،درحالیکه سرلشکرزاهدی تحت تعقیب دولت مصدّق بود و حتّی برای دستگیری وی جایزه‌ای نیز تعیین شده بود!

۳ ـ مصدّق در سراسر روزهای ۲۵-۲۸ مرداد در جستجوی شاه بود و به پسرش (دکتر غلامحسین مصدّق) گفته بود:

«می‌خواهم ببینم حالا که مرا عزل کرده، کجا گذاشته رفته؟ چکار کنم؟ مملکت را دست چه کسی بسپارم بروم؟»۱۱

۴ ـ در ۲۶ مرداد، هندرسون از طریق بیروت به تهران بازگشت و در فرودگاه، دکتر غلامحسین مصدّق (به نمایندگی از پدرش) از سفیر آمریکا استقبال کرد.

۵ ـ در بامداد ۲۷ مرداد، بدستور مصدّق، اعلامیـّهء فرمانداری نظامی تهران، هرگونه تظاهرات ضدسلطنتی را ممنوع ساخت۱۲. این اعلامیـّه بطور آشکاری متوجـّه تظاهرات ضد شاهی ِ هواداران حزب توده بود که پس از ۲۵ مرداد و خروج شاه از ایران، گسترش بی‌سابقه‌ای یافته بود.

۶ ـ در عصر روز ۲۷ مرداد مصدّق معتقد شده بود:

«از پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاه درخواست شود تا هرچه زودتر به ایران مراجعت فرمایند»۱۳

۷ ـ اوج دستگیری و سرکوب تظاهرکنندگان توده‌ای در شامگاه ۲۷ مرداد و همزمان با دیدار هندرسون با مصدّق بود، گوئی که مصدّق می‌خواست به هندرسون چنین وانمود کند که کنترل اوضاع را در دست دارد و خطری از جانب حزب توده نیست.

۸- برطبق برخی منابع،در این دیدار، هندرسون ضمن ابراز نگرانی از حضور توده‌ای‌ها و با اشاره به فرمان عزل مصدّق، به وی گفته بود:

«دولت آمریکا دیگر نمی‌تواند حکومت او(مصدّق) را به رسمیّت بشناسد و به عنوان نخست‌وزیر قانونی با وی معامله کند… دولت آمریکا، دولت زاهدی را تنها دولت رسمی و قانونی ایران می‌داند…»۱۴

۹ ـ پس از دیدار هندرسون، مصدّق دستور دستگیری و سرکوب توده‌ای‌ها را صادر کرد۱۵بطوریکه بقول نورالدّین کیانوری:حدود ۶۰۰ نفر از افراد، مسئولین و کادرهای حزب توده دستگیر شدند و این امر، ضربهء بسیار مهلکی بر ارتباطات حزب توده وارد ساخت۱۶.

۱۰ ـ در غروب ۲۷ مرداد، مصدّق، نامهء حمایت‌آمیز آیت‌الله کاشانی برای مقابله با کودتا را رد کردودرپاسخی کوتاه

به آیت‌الله کاشانی نوشت:

«مرقومه حضرت آقا توسّط آقا حسن آقای سالمی زیارت شد، اینجانب مستظهر به پشتیبانی ملّت هستم، والسلام».۱۷

۱۱ ـ امّا به نحو عجیب و سئوال‌انگیزی، مصدّق درهمان روزودر روز ۲۸ مرداد، از ملّت خواست تا از تهران خارج شوند و یا در خانه‌های‌شان بمانند و از انجام هرگونه تحـّرک و تظاهراتی خودداری کنند.

۱۲ ـ با توجـّه به حضور و آمادگی توانمند حزب توده۱۸، مصدّق، بدرستی، ادامهء نبرد را دیگر به سود خود و به صلاح ملّت ایران نمی‌دانست و بهمین جهت در بامداد ۲۸ مرداد، پیشنهاد دکتر فاطمی مبنی بر: «به ستاد ارتش دستور داده شود تا اسلحه در اختیار توده‌ای‌ها بگذارند» را رد کرد۱۹. مصدّق همچنین، درخواست رهبران حزب توده برای «توزیع ده هزار قبضه تفنگ و سلاح‌های سبک به منظور دفاع از دولت مصدّق» را رد نمود۲۰

. به روایت ستوان عموئی:

در روز ۲۸ مرداد سازمان افسران حزب توده «بیش از هر زمان و پیش از هر کس، چشم انتظار دریافت مأموریـّتی درخور بود. هیأت دبیران [سازمان افسری] در انتظار اشارهء رهبری حزب، در کلیهء شاخه‌های سازمان آماده‌باش اعلام می‌کند. اعضای سازمان به عنوان آخرین دیدار، با همسران و سایر اعضای خانوادهء خود، وداع می‌کنند و مسلّح به مرکز تجمِع شاخهء سازمان افسران رو می‌آورند»۲۱.

سرگردفریدون آذرنور (عضو بلندپایهء سازمان افسران حزب توده) نیز تأکید می‌کند:

«تمام ۲۴۳ عضو سازمان افسران در تهران، در روز ۲۸ مرداد در انتظار دستور از بالا بودند که وارد عمل شوند. در بین آن‌ها، ۲۹ افسر هوائی، ۷ افسر توپخانه، ۹ افسر سوار، ۱۷ افسر پیاده، ۲۵ افسر مهندس، ۲۳ افسر ژاندارمری بودند که هرکدام متناسب با وضع شغلی، امکانات خود را داشتند…»۲۲

۱۳ ـ مصدّق، ضمن رد پیشنهاد کمک رهبران حزب توده برای مقابله با کودتا، با وقت‌کُشی ِ آشکار و «مهلت خواستن»! یا «سر ِ کار گذاشتن ِ» رهبری حزب توده۲۳ ،کوشید تا در روز ۲۸ مرداد، نیروهای رزمندهء حزب توده را عقیم یا بلاتکلیف بگذارد۲۴. مهندس زیرک‌زاده، ضمن ابراز خوشحالی از ردّ پیشنهاد کمک حزب توده توسّط مصدّق و نجات ایران از خطر کودتای این حزب، تأکید می‌کند:

«از اواخر سال ۱۳۲۴ تا مرداد ۱۳۳۲ حزب توده هر وقت می‌خواست می‌توانست با یک کودتا تهران را تصـّرف کند… بخوبی می‌بینیم که مصدّق[در۲۸مرداد] با رد کمک حزب توده چه خدمت بزرگی به ملّت ایران کرده است»۲۵.

۱۴ ـ مصدّق ـ باوجود اصرار و پافشاری یاران نزدیکش از تقاضای کمک ِ مردمی توسّط رادیو خودداری کرد.

۱۵ ـ آزادکردن«ارنست پرون»،«از عوامل دست اول کودتا»،«جاسوس انگلیس درایران» و«یکی ازمحارم نزدیک شاه»۲۶ ،نشانهء دیگری ازتغییرعزم وارادهء دکترمصدّق درروز۲۸مردادبود .به روایت سرهنگ حسینقلی سررشته (رئیس دژبان تهران و از افسران هوادار مصدّق در فرمانداری نظامی تهران):

«در صبح روز ۲۵ مرداد، مأمور شدم ابوالقاسم امینی، وزیر دربار را دستگیر کنم… تمام قصرها را بازدید کردم ولی اثری از وزیر دربار بدست نیامد. در مجاورت کاخ سعدآباد ساختمانی را مشاهده کردم که آنتن‌های بلندی داشت. برای بازرسی، داخل آن ساختمان شدم، دیدم سرهنگ حسینقلی اشرفی، فرماندار نظامی تهران، ارنست پرون را ـ که مقیم آن ساختمان بود ـ دستگیر کرده و اثاثیه و نوشته‌های بسیاری را از داخل قفسه‌ها در چمدان‌هائی جا می‌دهد تا به همراه متّهم (ارنست پرون) به فرمانداری نظامی بیاورد. متوجـّه شدم آنتن‌ها نیز متعلّق به دستگاه بی‌سیمی است که ارنست پرون با آن، با نقاط دور و نزدیک می‌توانست تماس داشته باشد…»۲۷

امّا بدستور دکتر مصدّق، «ارنست پرون» بزودی آزاد می‌شود و در عوض، سرهنگ اشرفی (فرماندار نظامی تهران و دستگیر کنندهء پرون) بازداشت می‌گردد!. سرهنگ سررشته ضمن ابرازتعجّب ازاین اقدام مصدّق،تأکید می‌کند که: سرهنگ اشرفی با کودتاچیان همکاری نداشت و توقیف او، کمک بزرگی به کودتا بود! ۲۸

بدین ترتیب، تا ظهر ۲۸ مرداد، شهر تهران فاقد فرماندار نظامی بود. در چنان شرایطی، با توجـّه به تشدید و تراکم تظاهرات پراکنده مردم تهران، در حوالی ظهر ۲۸ مرداد سرتیپ محمّد دفتری، ازبستگان دکتر مصدّق ـ که «از نزدیکان شاه شمرده می‌شد»۲۹ و معروف به همکاری با «کودتاچیان» بود۳۰، با وجود مخالفت شدید سرتیپ ریاحی، رئیس ستاد ارتش مصدّق و دیگران، بدستور و اصرار مصدّق، ضمن حفظ ریاست نیروهای مسلّح گمرک، به ریاست فرمانداری نظامی تهران و نیز به ریاست شهربانی کلّ کشور منصوب شد!

۱۶ ـ با توجـّه به پیوند فامیلی بین مصدّق و سرتیپ دفتری و وابستگی آشکار سرتیپ دفتری به شاه وسرلشکرزاهدی، مصدّق با انتصاب وی به ریاست شهربانی کلّ کشور و نیز فرمانداری نظامی تهران، شاید می‌خواست تا با ایجاد نوعی «حفاظ فامیلی و امنیـّتی»، خود و یارانش را از آسیب‌های احتمالی نیروهای مخالف، مصون و محفوظ بدارد۳۱ و در عین حال از کشت و کشتار و وقوع یک جنگ داخلی جلوگیری کند۳۲.

۱۷ ـ‌با چنین اقداماتی از حوالی ظهر ۲۸ مرداد ۳۲ تظاهرات در تهران تغییر شکل یافت۳۳: در حالیکه در صبح ۲۸ مرداد، مصدّق، دعوت خسروخان قشقائی برای عزیمت به جنوب را رد کرد۳۴ و هواداران مصدّق بدستور او از آمدن به خیابان‌ها خودداری کردند و به اشارهء مصدّق حتّی دانشگاه‌ها و مدارس و بازارها تعطیل شده بودند۳۵، رئیس شهربانی کلّ کشور و فرماندار نظامی جدید تهران (سرتیپ محمّد دفتری) با داشتن فرمان دکتر مصدّق برای استقرار نظم و سرکوب تظاهرکنندگان ضد شاهی، آماده بود. به گفته مصدّق:

«سرتیپ دفتری در اروپا بود، من او را خواستم و به ریاست گارد مسلّح گمرک منصوب کردم… در آن روز [۲۸ مرداد] تلفن کردم به وزیر کشور که «شما حکم ریاست شهربانی را به سرتیپ دفتری بدهید»، برای اینکه او [سرتیپ دفتری] بتواند کار مؤثّری کند، تلفن کردم به ستاد ارتش، به آقای سرتیپ ریاحی که حکم فرمانداری نظامی را هم به او[سرتیپ دفتری] بدهند».۳۶

این«کار موثر»چه بودکه مصدّق درآن لحظات حسّاس وسرنوشت ساز ازسرتیپ دفتری انتظارداشت؟درحالیکه وابستگی سرتیپ دفتری به درباروسرلشکرزاهدی برای مصدّق وعموم رهبران جبههء ملّی روشن وآشکار بود!

منوچهر فرمانفرمائیان، دولتمرد و کارشناس برجستهء نفت و از بستگان نزدیک دکترمصدّق که در بامداد ۲۸ مرداد با پسرمصدّق (غلامحسین مصدّق) قرار ملاقات داشت، یادآور می‌شود:

در روز ۲۸ مرداد:«دیدم چند کامیون سرباز می‌آید و فریاد «زنده باد!» شنیده می‌شود، ولی درست معلوم نبود چه کسی را می‌گفتند. حدس زدم مصدّق تصمیم گرفته کلَک شاه را بکنَد و این کامیون‌ها هم برای تشویق مردم به خیابان آمده‌اند، ولی نزدیک‌تر شدم و شنیدم می‌گویند «زنده باد شاه!» خیلی عجیب بود! چطور جرأت می‌کردند چنین بگویند و چطور هزاران مردمی که در اطراف بودند اعتنائی به آنها نمی‌کردند؟ ما ناظر تحـّول عمیقی بودیم…»۳۷

سرهنگ نجاتی (عضو نیروی هوائی هوادار مصدّق) که در روز ۲۸ مرداد برای دفاع از اقامتگاه مصدّق شتافته بود، به یاد می‌آوَرَد:

«عجیب اینکه هزاران تن از مردم تهران در کنار خیابان‌ها یا بر پشتِ ‌بام‌های مجاور خانهء مصدّق، نظاره‌گر اوضاع و در انتظار پایان ماجرا بودند!»۳۸

مهندس عـّزت‌الله سحابی، از فعّالان ملّی ـ مذهبی می‌گوید:

«… ما بچه‌های انجمن (اسلامی دانشجویان) این نگرانی را داشتیم که توده‌ای‌ها دارند می‌برند، یعنی کشور کمونیستی می‌شود… ما نگران حاکمیـّت کمونیست‌ها بودیم. بعد از ۲۵ مرداد و شکست کودتای اوّل، تصـّور ما این بود که کودتا تمام شده و ایران دارد به سمت یک جریان کمونیستی می‌رود. این نگرانی موجب شده بود که در آن ۳-۴ روز، بی‌طرف بودیم»۳۹.

دکتر ابراهیم یزدی، رهبر«نهضت آزادی ایران» نیز تأکید می‌کند:

«اگر در آن زمان از هر ملّی‌گرائی می‌پرسیدند که بین دربار و کمونیسم (حزب توده) کدام گزینه را انتخاب می‌کنید؟ همگی بدون شک، دربار را انتخاب می‌کردند»۴۰.

خلیل ملکی ـ که در رابطه با انحلال مجلس و انجام رفراندوم با مصدّق اختلاف داشت و یک ماه پیش از ۲۸ مرداد، به مصدّق هشدار داده بود که: «این راهی که شما می‌روید، به جهنّم است ولی ما تا جهنّم هم بدنبال شما خواهیم آمد!»۴۱ در اعلامیـّهء «حزب نیروی سوم»، در بارهء ۲۸ مرداد چنان سخن گفت که موجب حیرت و انتقاد شدید یارانش گردید، چرا که در آن اعلامیـّه، ملکی نه از کلمهء کودتا استفاده کرده بود و نه از ضرورت بازگشت دولت دکتر مصدّق و ادامهء مبارزه برای تحقّق هدف‌های نهضت ملّی سخنی گفته بود!۴۲ آیا خلیل ملکی، آنچه را که در روز ۲۸ مرداد اتّفاق افتاده و به چشم خویش دیده بود ـ اساساً ـ کودتا نمی‌دانست؟!۴۳

بابک امیرخسروی،عضوبرجستهء حزب توده و از کادرهای فعـّال در روز ۲۸ مرداد نیزضمن رد«افسانه سازی ها،خُزعبلات ودروغپردازی های کرمیت روزولت درکتاب ضدکودتا»۴۴، درگفتگوئی با نگارنده نیزتأکید کرده:

«بدوراز تعصّبات سیاسی-ایدئولوژیک ِ گذشته و دریک ارزیابی‌ تازه، اینک من، بیش از گذشته، واژهء «کودتا» را برای تبیین رویداد ۲۸ مرداد ۳۲، نادرست می‌دانم».۴۵

دکترمصدّق،بعدها،به وکیل مورداعتمادخود(سرهنگ بزرگمهر)گفته بود:

-بهترین حالت،همین بودکه پیش آمد! ۴۶

http://mirfetros.com/fa/

___________________________________

پانوشت ها:

۱ ـ موحّد،محمدعلی،خواب آشفتهء نفت ج۲، ص۸۵۷

۲ ـ زیرک‌زاده،احمد، پرسش‌های بی پاسخ درسالهای استثنائی، ص۳۱۱، همچنین نگاه کنید به صص۱۴۰و ۳۰۴

۳ـ سنجابی،۲۲کریم،امیدهاوناامیدی ها، ص ۱۴۵، تاریخ شفاهی هاروارد، ص۱۰ (نوار شماره۱۲) مقایسه کنید با حیرت و شگفتی احمد زیرک‌زاده وانورخامه‌ای در این باره: زیرک‌زاده، صص۳۰۳-۳۰۴ ؛ خامه‌ای، گفتگو با روزنامه شهروند، بمناسبت ۲۸ مرداد، شهریورماه ۱۳۸۶

۴ ـ عموئی،محمدعلی،دُرد ِزمانه، ص۷۳

۵ ـ برای نمونه‌هائی از تردیدها و عقب‌نشینی‌های دکتر مصدّق نگاه کنید به: مصدّق، خاطرات وتالمات، ص۲۴۸؛ مصدّق، نامه‌ها، ج۱، صص۱۰۵ و ۱۶۴؛ مکّی، خاطرات سیاسی، ص۱۸۴؛ مکّی، وقایع سی‌ام تیر ۱۳۳۱، صص ۱۶-۱۷؛ نامه‌های دوستان [به دکتر محمود افشار]، ص۲۱۷؛ موحـّد، پیشین، ج۲، ص۱۰۵۶؛ آوانسیان، اردشیر، خاطرات، صص۴۶۷-۴۶۸

۶ـ کاتوزیان،محمدعلی،مصدّق ومبارزه برای قدرت درایران، ص۲۰

۷ـ مصدّق، نامه‌ها، ج۱، ص۱۰۵

۸ ـ موحـّد، پیشین، ج۱، ص۴۳۲ به نقل از یادداشت ۱۸ خرداد ۱۳۳۱ مهندس کاظم حسیبی

۹ ـ ملکی، نهضت ملّی و عدالت اجتماعی، ص۲۰۵. برای آگاهی بیشتر از نظرات سیاسی خلیل ملکی نگاه کنید به:آسیب شناسی یک شکست،چاپ چهارم،صص۴۵۹-۴۸۳.

۱۰ ـ امیرخسروی،بابک،نظرازدرون به نقش حزب تودهء ایران، صص۶۱۷-۶۱۸، مقایسه کنید با روایت سرهنگ حسینقلی سررشته،خاطرات من(یادداشتهای دورهء۱۳۱۰-۱۳۳۴)،ص۱۰۹

۱۱ـ دکتر غلامحسین مصدّق، تاریخ شفاهی هاروارد، ص ۱۲ (نوار شماره ۱۲)

۱۲ ـ روزنامه اطّلاعات، سه‌شنبه ۲۷ مرداد ۳۲؛ مصدّق در محکمه نظامی، ج۲، ص۴۹۵

۱۳ ـ مصدّق،پیشین،صص۲۷۲-۲۷۳؛ سنجابی، پیشین، ص۱۴۸

۱۴- New York Times, August 19, 1953

خواندنیها، شمارهء ۹۶، سال ۱۳، ۳۱ مرداد ۱۳۳۲؛ اتابکی وبنی احمد،پنج روز رستاخیزملّت(مجموعهء گزارش روزنامه ها)، ص۱۸۴؛ موِحّد، پیشین، ج۲، صص۸۲۷-۸۲۸

۱۵ – New York Times, August 19, 1953 ; Roosevelt, pp. 182-185

روزنامهء کیهان، ۲۹ مرداد ۱۳۳۲؛ اتابکی، پیشین، ص۱۱۶؛ مقایسه کنید با: غلامحسین صدیقی در گفتگو بانشریهء دنیا، ۲۰ شهریور ۱۳۵۸.

۱۶ ـ کیانوری،نورالدین،خاطرات، ص۲۶۸؛ کیانوری، «حزب توده و مصدّق»، نامهء مردم، شمارهء ۱ و۲، ۱۳۵۹، صص۵-۶

۱۷ ـ برای متن نامه آیت‌الله کاشانی و بحث‌های مربوط به آن، نگاه کنید به مقاله دکتر محمّد حسن سالمی در: فصلنامه تاریخ و فرهنگ معاصر، شماره‌های ۶-۷، ۱۳۷۶، صص۱۵۴-۱۶۸؛ کاتوزیان، پیشین، صص۲۱۳ و۲۱۸

۱۸ ـ به روایت کیانوری: در ۲۸ مرداد، حزب توده، تنها از بخش کارگری، می‌توانست ۲۵ هزار کارگر را به خیابان‌ها بفرستد…کیانوری،پیشین، ص۲۷۸.

۱۹ ـ مکّی،پیشین، صص۴۱۱-۴۱۲

۲۰- Foreign relations…, vol X, n° ۳۶۲n p.784

مقایسه کنید با شایگان، سیـّد علی، خاطرات، صص۹-۱۰؛ کیانوری،پیشین، ص۲۷۶

۲۱ـ عموئی، پیشین، صص۷۱-۷۲

۲۲ ـ امیرخسروی، پیشین، ص۷۱۲؛ همچنین نگاه کنید به روایت فریدون آذرنور، در: کیانوری و ادّعایش، صص۲۶۳ و۲۶۶

۲۳ ـ نگاه کنید به: کیانوری، پیشین، صص۲۷۶-۲۷۷؛ جوانشیر، ف.م.، صص۳۱۱-۳۱۳؛ فیروز، مریم (همسر کیانوری)، خاطرات، ص۱۰۶

۲۴ ـ برای نمونه‌هائی از سرگردانی و بلاتکلیفی نیروهای رزمنده حزب توده در روز ۲۸ مرداد، نگاه کنید به: جوانشیر، پیشین، صص۳۰۸-۳۰۹؛ گذشته چراغ راه آینده، صص۶۲۹ و ۶۷۶؛ عموئی، پیشین، صص۷۱-۷۳؛ امیرخسروی،پیشین، ص۶۵۴ و۶۸۳ و۶۸۵؛ ورقا،ماشاالله،فروریزی حکومت مصدّق ونقش حزب تودهء ایران،صص۴۶-۵۰

۲۵ ـ زیرک‌زاده، پیشین، صص۳۲۲-۳۲۵

۲۶ـ نجاتی، پیشین،صص۳۶۲-۳۶۳

۲۷-سررشته،حسینقُلی،خاطرات من(یادداشت های دورهء ۱۳۱۰-۱۳۳۴)،صص۱۱۰-۱۱۱، مقایسه کنید با نجاتی،پیشین،صص۴۱۳ و۶۰۳.

۲۸ – سررشته،پیشین، صص۱۲۰-۱۲۱

۲۹ زیرک‌زاده، پیشین، ص۱۴۱؛ سررشته، پیشین، ص۱۲۰

-۳۰نجاتی،پیشین،ص۶۰۴-۶۰۵

۳۱ ـ موحـّد، پیشین، ج۲، صص۸۶۷-۸۶۸

۳۲-زیرک‌زاده، پیشین، ص۳۱۳

۳۳ ـ عاقلی،باقر،روزشمارتاریخ ایران ازمشروطه تاانقلاب اسلامی، ج۱، ص۳۵۱

۳۴ ـ مصدّق، نامه‌ها، ص۴۰۴

۳۵ـ نگاه کنید به: اتابکی، پیشین، صص۱۸۷-۱۸۹؛ سنجابی،تاریخ شفاهی هاروارد، ص۱۰۶۹ (نوار شماره ۱۲)؛ موحّد، پیشین، ج۲، صص۸۲۷-۸۲۸؛ امیرخسروی، پیشین، ص۶۱۸؛ ملکی، پیشین،ص۱۰۵؛ کاتوزیان، پیشین، ص۲۳۴؛ آبراهامیان،یرواند،ایران بین دوانقلاب،ص۲۵۲

۳۶ ـ مصدّق در محکمهء نظامی، ج۲، ص۴۸۱

۳۷ـ فرمانفرمائیان،منوچهر،ازتهران تاکاراکاس(نفت وسیاست درایران)، ص۷۲۲

۳۸ مصدّق، دولت ملّی و کودتا (مجموعه گفتگوها و مقالات)، بکوشش مهندس عـّزت‌الله سحابی، ص۲۲۷

۳۹ـ نشریهء شهروند امروز، بمناسبت ۲۸ مرداد، شهریور ۱۳۸۶.

۴۰ـ سخنرانی دکترابراهیم یزدی در تالار شیخ انصاری دانشکدهء حقوق دانشگاه تهران، به تاریخ ۲۱ اسفندماه ۱۳۸۴

۴۱ ملکی، خاطرات سیاسی، ص۱۰۴؛ سنجابی، پیشین، ص۱۳۸

۴۲ـ نگاه کنید به: حجازی،مسعود،رویدادهاوداوری، صص۱۱۵-۱۱۸.

۴۳- برای متن اعلامیهء «حزب نیروی سوم» بقلم خلیل ملکی نگاه کنید به:حجازی،پیشین، صص۱۲۹-۱۳۵

۴۴-امیرخسروی،پیشین،صص۵۳۵-۵۶۶ و….

۴۵ـ گفتگوی تلفنی نگارنده با بابک امیر خسروی، ۱۵ می ۲۰۱۱

۴۶-برهان،عبدالله،مصاحبه باسرهنگ جلیل بزرگمهر،کارنامهءحزب توده ورازشکست مصدّق،ج۲،ص

منبع: گویا نیوز

بیشتر بخوانید:

تغییرات دقیقه نودی دولت: وزیر ارتباطات برکنار شد؛ مشایی از دولت رفت دولت میانمار سانسور رسانه‌ها را لغو کرد دولت حکم برکناری مرتضوی را اجرا نمی‌کند؛ مرتضوی در جلسه هیات دولت شرکت کرد موسی غنی‌نژاد: دولت فعلی بیشتر از همه دولت‌های قبلی در بازار مداخله می‌کند